ശിവതാണ്ഡവം

പ്രദോഷ നൃത്തം അഥവാ ആനന്ദ താണ്ഡവം എന്നറിയപ്പെടുന്ന പ്രാപഞ്ചിക നൃത്തത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന ശിവനെയാണ് ഈ പാനൽ കാണിക്കുന്നത്. ശിവന്റെ മുഖം ഏറെക്കുറെ നഷ്ടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, എന്നാൽ വെളുത്ത നിറമുള്ള, ഇരുവശത്തും 8 വീതം ആകെ 16 കൈകളുള്ള രൂപമായി കാണപ്പെടുന്നു, ഓരോ കൈയിലും വ്യത്യസ്ത ആയുധങ്ങൾ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. വലതു കൈയിൽ ധ്വജസ്തംഭം (കൊടിമരം) ഉണ്ട്, അതിനുമുകളിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാഹനമായ കാളയായ നന്ദി ഇരിക്കുന്നു. പച്ചയും ചുവപ്പും കലർന്ന അടിവസ്ത്രവും കടുവാത്തോലും ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. മുകളിലെ ഇടത് കൈകളിലൊന്നിൽ ത്രിശൂലം പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തെ ചുറ്റി ഒരു പ്രഭാവലയ വൃത്തമുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാൽക്കീഴിൽ, പ്രഭാവലയത്തിനുമേൽ വളഞ്ഞു കിടക്കുന്ന അപസ്മാര ഭൂതമുണ്ട്. പച്ചനിറമുള്ള, കോമ്പല്ലുള്ള ഇയാൾ ഒരു കൈകൊണ്ട് സർപ്പത്തിന്റെ വാലും മറുകൈ കൊണ്ട് അതിന്റെ തലയും പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. അപസ്മാര ഭൂതത്തിന്റെ തലയ്ക്കു മുകളിൽ, മൂന്ന് കൈകളുള്ള നൃത്താചാര്യൻ ഭൃംഗിയുടെ രൂപം കാണാം. അദ്ദേഹം ശിവന്റെ വലതുവശത്തായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഏറ്റവും മുകളിലെ കോണിൽ നൃത്തം ആസ്വദിക്കുന്ന വീരഭദ്രനുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ രൂപം ഉഗ്രമാണ്. നീലനിറമുള്ള, മൂന്നു കണ്ണുകളുള്ള (നെറ്റിയിൽ ഒരു കണ്ണ്) അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാണാവുന്ന മൂന്ന് കൈകളിലും ആയുധങ്ങളുണ്ട്. മുകളിലെ ഇടതു കൈയിൽ വാളും വലതു കൈയിൽ പരിചയും താഴെയുള്ള ഇടതു കൈയിൽ തലയില്ലാത്ത ഒരു മനുഷ്യശരീരത്തെ കുത്തിത്തുളയ്ക്കുന്നതായി തോന്നിക്കുന്ന ത്രിശൂലവുമുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വലതു കാതിൽ ഒരു ആനയും ഇടതു കാതിൽ ഒരു സിംഹവുമുണ്ട്. പാനലിന്റെ അടിഭാഗം ഏറെക്കുറെ നഷ്ടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഇടത് അറ്റത്ത് മിഴാവ് വായിക്കുന്ന വിഷ്ണുവിന്റെ രൂപമുണ്ട്. ഗണപതിയും സുബ്രഹ്മണ്യനും സന്നിഹിതരാണ്, എന്നാൽ അവരുടെ രൂപങ്ങൾ മങ്ങിയിരിക്കുന്നു. സുബ്രഹ്മണ്യന്റെ വാഹനമായ മയിലിന്റെ നിഴൽരൂപം കാണാം. താഴെ വലതു കോണിൽ പച്ചനിറമുള്ള പാർവതി നിൽക്കുന്നു. തിരിച്ചറിയാൻ അടയാളങ്ങളില്ലാത്ത, മങ്ങിയ രണ്ട് വെളുത്തതും ഒരു മഞ്ഞനിറമുള്ളതുമായ രൂപങ്ങളുണ്ട്.

Iconography

Primary Deity/Figure
ശിവൻ
Secondary Figures
വിഷ്ണു, പാർവതി, വീരഭദ്രൻ, ഗണപതി, സുബ്രഹ്മണ്യൻ, ഭൃംഗി, അപസ്മാര ഭൂതം
Iconographic Form
നടരാജൻ (നർത്തകനായ ശിവൻ)
Iconographic Attributes
വെളുത്ത നിറമുള്ള ശിവൻ, മുഖം ഏറെക്കുറെ നഷ്ടപ്പെട്ടത്; ഇരുവശത്തും 8 വീതം ആകെ 16 കൈകൾ, ഓരോന്നിലും വ്യത്യസ്ത ആയുധം; വലതു കൈയിൽ ധ്വജസ്തംഭം (കൊടിമരം), അതിനുമുകളിൽ കാളയായ നന്ദി ഇരിക്കുന്നു; മുകളിലെ ഇടത് കൈകളിലൊന്നിൽ ത്രിശൂലം; പച്ചയും ചുവപ്പും കലർന്ന അടിവസ്ത്രം കടുവാത്തോലോടെ ധരിച്ചിരിക്കുന്നു; പ്രഭാവലയ വൃത്തത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അപസ്മാര ഭൂതം കാൽക്കീഴിൽ പ്രഭാവലയത്തിനുമേൽ വളഞ്ഞു കിടക്കുന്നു, പച്ചനിറമുള്ളതും കോമ്പല്ലുള്ളതും, ഒരു കൈകൊണ്ട് സർപ്പത്തിന്റെ വാലും മറുകൈകൊണ്ട് അതിന്റെ തലയും പിടിച്ചിരിക്കുന്നു; മൂന്ന് കൈകളുള്ള നൃത്താചാര്യൻ ഭൃംഗി അപസ്മാര ഭൂതത്തിന്റെ തലയ്ക്കുമുകളിൽ ശിവന്റെ വലതുവശത്ത് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; ഏറ്റവും മുകളിലെ കോണിൽ ഉഗ്രരൂപിയായ വീരഭദ്രൻ, നീലനിറമുള്ളവൻ, മൂന്നു കണ്ണുകളുള്ളവൻ (നെറ്റിയിൽ ഒരു കണ്ണ്), കാണാവുന്ന മൂന്ന് കൈകളിലും ആയുധങ്ങൾ — മുകളിലെ ഇടതു കൈയിൽ വാൾ, വലതു കൈയിൽ പരിച, താഴെയുള്ള ഇടതു കൈയിൽ ത്രിശൂലം, തലയില്ലാത്ത മനുഷ്യശരീരത്തെ കുത്തിത്തുളയ്ക്കുന്നതായി തോന്നിക്കുന്നു; വീരഭദ്രന്റെ വലതു കാതിൽ ആനയും ഇടതു കാതിൽ സിംഹവും; പാനലിന്റെ അടിഭാഗം ഏറെക്കുറെ നഷ്ടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഇടത് അറ്റത്ത് മിഴാവ് വായിക്കുന്ന വിഷ്ണു; ഗണപതിയും സുബ്രഹ്മണ്യനും സന്നിഹിതരെങ്കിലും മങ്ങിയത്; സുബ്രഹ്മണ്യന്റെ മയിൽ വാഹനത്തിന്റെ നിഴൽരൂപം കാണാം; പാർവതി പച്ചനിറത്തിൽ താഴെ വലതു കോണിൽ നിൽക്കുന്നു; അടയാളങ്ങളില്ലാത്ത, മങ്ങിയ രണ്ട് വെളുത്തതും ഒരു മഞ്ഞനിറമുള്ളതുമായ രൂപങ്ങൾ സമീപത്തുണ്ട്.
Rasa
Adbhuta

Spatial & Architectural

Zone within Temple
Sanctum
Position in Pradakshina Sequence
2
Adjacent Panels
Sreerama Pattabhishekam and Vishnu

Narrative

Textual Source
Non-narrative
Mythological Tale
പ്രതീകാത്മകമായ പ്രാപഞ്ചിക നൃത്തരൂപം. ദേവന്മാരും മുനിമാരും ഒത്തുകൂടിയ സദസ്സിനു മുന്നിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്ന ശിവന്റെ ആനന്ദ താണ്ഡവം, അഥവാ ആനന്ദത്തിന്റെ പ്രാപഞ്ചിക നൃത്തമാണിത്. ഈ നൃത്തം സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, സംഹാരം എന്നിവയെ ഒരൊറ്റ തുടർച്ചയായ ചലനത്തിനുള്ളിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു — ശിവൻ പ്രപഞ്ചത്തെ നൃത്തത്തിലൂടെ സൃഷ്ടിക്കുകയും നിലനിർത്തുകയും ഒരു ദിവസം നൃത്തത്തിലൂടെ തന്നെ അതിനെ ലയിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യും. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാൽക്കീഴിൽ ഞെരിഞ്ഞമരുന്ന കുള്ളൻ രൂപം അജ്ഞതയുടെയും വിസ്മൃതിയുടെയും അസുരനായ അപസ്മാരനാണ് (മുയലകൻ), അവന്റെ പരാജയം മായയ്ക്കുമേലുള്ള ദിവ്യബോധത്തിന്റെ വിജയത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. ഗണപതി, സുബ്രഹ്മണ്യൻ എന്നിവരുൾപ്പെടെയുള്ള ദേവന്മാരും മുനിമാരും കുടുംബാംഗങ്ങളും ചേർന്ന സാക്ഷികളുടെ സംഘം, ഈ നൃത്തത്തെ ഒരു സ്വകാര്യ പ്രവൃത്തിയായിട്ടല്ല, മറിച്ച് സകല സൃഷ്ടികളും കാണുന്ന ഒരു പ്രാപഞ്ചിക സംഭവമായി അടയാളപ്പെടുത്തുന്നു. വിഷ്ണു വായിക്കുന്ന മിഴാവ് പ്രാദേശിക കേരളീയ സ്വാധീനത്തെ ചിത്രീകരിക്കുന്നു.
Episode
ആഖ്യാനേതരം

Condition & Documentation

Condition
Fair
Deterioration Type
Plaster loss
Restoration Status
Unrestored
Documentation Type
DSLR full panel
Permission Basis
Combined permission
Date of Documentation
12/08/2024
Artist
അജ്ഞാതൻ
Identifier
CMT_P002
Rights / Notes
മുൻകൂർ അനുമതിയില്ലാതെ ഈ ചിത്രങ്ങൾ പുനർനിർമ്മിക്കുകയോ പുനർവിതരണം ചെയ്യുകയോ വാണിജ്യ ആവശ്യങ്ങൾക്കായി ഉപയോഗിക്കുകയോ ചെയ്യരുത്.