ത്രിപുരസുന്ദരി അഥവാ രാജരാജേശ്വരി

താമരയിതളിന് മുകളിൽ ഇരിക്കുന്ന ത്രിപുരസുന്ദരി അഥവാ രാജരാജേശ്വരിയുടെ ചിത്രീകരണമാണ് ഈ ഫലകത്തിലുള്ളത്. അവൾ സ്വർണ്ണനിറമുള്ളവളും നാല് കൈകളുള്ളവളുമാണ്. അവൾക്ക് പൂമാലകൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച ഒഴുകുന്ന കറുത്ത മുടിയുണ്ട്. അവൾ ഒരു കൈയിൽ അങ്കുശവും മറ്റൊന്നിൽ ഒരു കയറും പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. അവളുടെ താഴെയുള്ള വലതു കൈ ഒരു പുഷ്പം അഗ്രത്തിലുള്ള അമ്പ് പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. അവളുടെ താഴെയുള്ള ഇടതു കൈ ഒരു കരിമ്പ് വില്ല് പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. അവൾ മഞ്ഞ താഴ്ഭാഗ വസ്ത്രം ധരിച്ച്, തനിക്ക് ചുറ്റുമുള്ള മുനിമാരാലും ദേവന്മാരാലും ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു. അവളുടെ തലയ്ക്ക് മുകളിൽ അവളെ ചുറ്റി ഒരു പുഷ്പ അലങ്കാരമുണ്ട്, പുഷ്പ അലങ്കാരത്തിന്റെ ഭാഗമായി ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്ന വള്ളിച്ചെടികളിൽ പക്ഷികൾ ഇരിക്കുന്നതായി കാണാം. അവളുടെ വലതുവശത്തേക്ക് വെളുത്ത നിറമുള്ള നാല് കൈകളുള്ള ശിവൻ തന്റെ ആയുധങ്ങൾ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം ഉള്ളംകൈകൾ അഞ്ജലിമുദ്രയിൽ കൂപ്പിയിരിക്കുന്നു. അവളുടെ ഇടതുവശത്ത് പച്ചനിറമുള്ള വിഷ്ണുവുണ്ട്, അദ്ദേഹവും ഉള്ളംകൈകൾ അഞ്ജലിമുദ്രയിൽ കൂപ്പിയിരിക്കുന്നു. അവളെ മുകളിൽ വലയം ചെയ്ത് രണ്ട് മുനിമാരുണ്ട്, ഒരാൾ പച്ചനിറമുള്ളവനും അഞ്ജലിമുദ്രയിലുള്ളവനും, മറ്റെയാൾ സ്വർണ്ണനിറമുള്ളവനും അഞ്ജലിമുദ്രയിലുള്ളവനുമാണ്. ഫലകത്തിന്റെ ഭാഗമായി വേറെയും നിരവധി ദേവന്മാരും മുനിമാരുമുണ്ട്. അവൾക്ക് താഴെ ഒരു പീഠത്തിൽ ഭൂതമാതാവ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. അവൾ സ്വർണ്ണനിറമുള്ളവളും രണ്ട് കൈകളുള്ളവളുമാണ്, ഓരോന്നും അഭയമുദ്രയിലും വരദമുദ്രയിലുമാണ്. അവൾ സ്വർണ്ണ-മഞ്ഞ താഴ്ഭാഗ വസ്ത്രം ധരിക്കുന്നു. ഇരു ദേവിമാരും ആഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. തന്നെ ചുറ്റിനിൽക്കുന്ന മുനിമാരാലും ദേവന്മാരാലും അവൾ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു. അവളുടെ ഇടതുവശത്ത് ശരീരത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലുള്ള അനവധി കണ്ണുകൾ കൊണ്ട് തിരിച്ചറിയാവുന്ന ഇന്ദ്രഭഗവാനുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിനും പൂമാലകൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച ഒഴുകുന്ന കറുത്ത മുടിയും ഒരു കിരീടവും ചുവന്ന മേൽവസ്ത്രവും ചുവപ്പും പച്ചയും വരയുള്ള താഴ്ഭാഗ വസ്ത്രവുമുണ്ട്. ഒരു കയ്യിൽ അദ്ദേഹം ഇടിവാൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചിരിക്കുന്നു, മറ്റേ കയ്യിൽ ഒരു ജപമാല പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. അഞ്ജലിമുദ്രയിലുള്ള മുനിമാരുമുണ്ട്. പശ്ചാത്തലവും മാഷിപ്പൂവ് രൂപകൽപ്പനകളാൽ അലങ്കരിച്ച് ചുവപ്പ് നിറത്തിൽ വരച്ചിരിക്കുന്നു.

Iconography

Primary Deity/Figure
പാർവതി
Secondary Figures
ഭൂതമാതാവ്, ശിവൻ, വിഷ്ണു, ഇന്ദ്രൻ, മുനിമാർ, ദേവന്മാർ.
Iconographic Form
ത്രിപുരസുന്ദരി
Iconographic Attributes
ത്രിപുരസുന്ദരി അഥവാ രാജരാജേശ്വരിയുടെ ചിത്രീകരണമാണിത്; പാർവതിയുടെ ഭാവങ്ങളിലൊന്നാണ്; അവൾ ഒരു താമരപ്പൂവിന് മുകളിൽ ഇരിക്കുന്നു, സ്വർണ്ണനിറമുള്ളവളാണ്, മാലകൾ, തോൾവളകൾ, വളകൾ, മോതിരങ്ങൾ, കിരീടം, കമ്മലുകൾ എന്നിവ ധരിക്കുന്നു; പൂമാലകൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച നീണ്ട ഒഴുകുന്ന മുടിയുണ്ട്; മഞ്ഞ നിറത്തിലുള്ള മുണ്ട് അഥവാ താഴ്ഭാഗ വസ്ത്രം ധരിക്കുന്നു; ചുവപ്പും പച്ചയും വരകളുള്ള മാറുമറയുണ്ട്; നാല് കൈകൾ; അവൾ മുകളിലെ വലതു കയ്യിൽ അങ്കുശവും, താഴെയുള്ള ഇടതു കയ്യിൽ ഒരു കുരുക്കോ കയറോ, താഴെയുള്ള വലതു കയ്യിൽ പുഷ്പം അഗ്രത്തിലുള്ള ഒരു അമ്പും, താഴെയുള്ള ഇടതു കയ്യിൽ ഒരു കരിമ്പ് വില്ലും പിടിച്ചിരിക്കുന്നു; അവൾ ഇരു കാലുകളും മടക്കി പത്മാസന ഭാവത്തിൽ ഇരിക്കുന്നു; വലതും ഇടതും വശങ്ങളിൽ യഥാക്രമം ശിവനും വിഷ്ണുവും ഉണ്ട്. ശിവൻ വെളുത്ത നിറമുള്ളവനും, തന്റെ താഴെയുള്ള രണ്ട് കൈകൾ അഞ്ജലിമുദ്രയിൽ പിടിച്ചിരിക്കുന്നവനുമാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുകളിലെ വലതു കൈ മഴു പിടിച്ചിരിക്കുന്നു, താഴെയുള്ള വലതു കൈ അത്ര വ്യക്തമല്ല. ത്രിപുരസുന്ദരിയുടെ ഇടതുവശത്തുള്ള വിഷ്ണുവിനെയും സമാനമായി നാല് കൈകളോടെ ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം തന്റെ താഴെയുള്ള രണ്ട് കൈകൾ അഞ്ജലിമുദ്രയിൽ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു, കാണാവുന്ന മുകളിലെ കൈ ഒരു താമരപ്പൂവ് പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. ത്രിപുരസുന്ദരിയുടെ വലതുവശത്ത് പച്ചനിറമുള്ള ഒരു മുനിയും ഇടതുവശത്ത് മഞ്ഞനിറമുള്ള ഒരു മുനിയുമുണ്ട്; പുഷ്പ രൂപകൽപ്പനകളാൽ അലങ്കാരപൂർവ്വം അലങ്കരിച്ച ഒരു പശ്ചാത്തലം, അതിൽ പക്ഷികൾ ഇരിക്കുന്നു. മറ്റ് രൂപങ്ങളുമുണ്ട്, പ്രധാനമായും ത്രിപുരസുന്ദരിക്ക് താഴെ ഇരിക്കുന്ന ഭൂതമാതാവ്. അവൾ രത്നക്കല്ലുകൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച്, അലങ്കാരപൂർവ്വം കൊത്തിയ ഒരു പുഷ്പ പീഠത്തിൽ ഇരിക്കുന്നു. അവൾ സ്വർണ്ണനിറമുള്ളവളാണ്, രണ്ട് കൈകൾ അഭയമുദ്രയിലും വരദമുദ്രയിലും പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. അവൾക്ക് മാലകൾ, തോൾവളകൾ, വളകൾ, കമ്മലുകൾ, മോതിരങ്ങൾ, ഒരു കിരീടം എന്നിവയുണ്ട്. അവൾക്ക് പൂമാലകൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച നീണ്ട ഒഴുകുന്ന മുടിയുണ്ട്. അവൾ മഞ്ഞയും ചുവപ്പും വരയുള്ള താഴ്ഭാഗ വസ്ത്രം ധരിക്കുന്നു. അവളുടെ ഇടതുവശത്ത് അനവധി കണ്ണുകളുള്ള പച്ചനിറമുള്ള ഇന്ദ്രൻ നിൽക്കുന്നു, മുകളിലെ വലതു കയ്യിൽ ഇടിവാളും മുകളിലെ ഇടതു കയ്യിൽ ഒരു ജപമാലയും പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ താഴെയുള്ള ഇരു കൈകളും അഞ്ജലിമുദ്രയിൽ ഒരുമിച്ച് പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം ചുവന്ന മേൽവസ്ത്രവും ചുവപ്പും പച്ചയും വരയുള്ള ചുവന്ന താഴ്ഭാഗ വസ്ത്രവും ധരിക്കുന്നു. ഭൂതമാതാവ് ഒരു കാൽ മടക്കി മറ്റേത് താഴേക്ക് തൂക്കിയിട്ട് ഇരിക്കുന്നു. സ്വർണ്ണനിറവും പച്ചനിറവുമുള്ള, മിക്കവാറും അഞ്ജലിമുദ്രയിലുള്ള, ദേവന്മാരും മുനിമാരും ആയിരിക്കാവുന്ന വേറെയും നിരവധി രൂപങ്ങളുണ്ട്. മുനിമാർ തങ്ങളുടെ കൈകളിൽ തോൾവളകളും വളകളുമായി രുദ്രാക്ഷമാല ധരിക്കുന്നു. അവർക്ക് നീണ്ട ഒഴുകുന്ന താടിയും മീശയുമുണ്ട്. ചുവന്ന പശ്ചാത്തലത്തിൽ മാഷിപ്പൂവ് സമാനമായ രൂപകൽപ്പനകളുണ്ട്.
Rasa
Shanta

Spatial & Architectural

Temple
കൊട്ടാരത്തിന്റെ ഉൾഭാഗം
Zone within Temple
Staircase room
Position in Pradakshina Sequence
Not Applicable
Adjacent Panels
Girijakalyanam and Ananthashayanam

Narrative

Textual Source
Non-narrative
Mythological Tale
ശക്തി പാരമ്പര്യത്തിലെ രണ്ട് വ്യത്യസ്ത ദേവതകളായ ത്രിപുരസുന്ദരിയും ഭൂതമാതാവുമാണ് ഈ ഫലകത്തിൽ പ്രതിനിധീകരിക്കപ്പെടുന്നത്. ത്രിപുരസുന്ദരി ഒരു താമരപ്പൂവിന് മുകളിൽ ഇരിക്കുന്നു, ശക്തിയുടെ അഥവാ പാർവതിയുടെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഭാവങ്ങളിലൊന്നായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നീട് ശക്തി പാരമ്പര്യം സ്വീകരിച്ച പുരാതന ഗോത്ര ദേവതകളിലൊന്നാണ് ഭൂതമാതാവ്.
Episode
ആഖ്യാനേതരം

Condition & Documentation

Condition
Good
Deterioration Type
Pigment loss
Restoration Status
Unrestored
Documentation Type
DSLR full panel
Permission Basis
ASI permission
Date of Documentation
01/08/2024
Artist
അജ്ഞാതൻ
Identifier
MCP_P015
Rights / Notes
മുൻകൂർ അനുമതിയില്ലാതെ ഈ ചിത്രങ്ങൾ പുനർനിർമ്മിക്കുകയോ പുനർവിതരണം ചെയ്യുകയോ വാണിജ്യ ആവശ്യങ്ങൾക്കായി ഉപയോഗിക്കുകയോ ചെയ്യരുത്.